Fyrir tveimur árum var hrint í framkvæmd verkefni fyrir ungt fólk með fötlun á Íslandi til að auka tækifæri þess til að verða virkir þátttakendur í samfélaginu. Þörfin reyndist mikil. Verkefnið samanstendur af bæði skólagöngu og starfsþjálfun. Að lokum fá þátttakendur skírteini – Fagbréf atvinnulífsins. Fagbréfið hefur opnað dyr að vinnu fyrir marga þátttakendur, á meðan aðrir hafa nýtt tækifærið til að leggja stund á frekara nám. Nú er verkefnið í hættu vegna skorts á fjármagni og stuðningi frá yfirvöldum.
Að baki verkefninu standa þrjár stofnanir: Fjölmennt, Vinnumálastofnun (VMST) og Fræðslumiðstöð atvinnulífsins (FA). 11 símenntunarmiðstöðvar um allt land hafa staðið fyrir kennslunni. Jafn mörg fyrirtæki og nemendur í hverjum árgangi hafa opnað dyr sínar og tekið ábyrgð á verklegum hluta verkefnisins.
Hildur Betty Kristjánsdóttir er framkvæmdastjóri Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins. Hún segir að árangurinn hafi þegar farið langt fram úr væntingum og þörfin sé mun meiri en fyrirfram hafði verið talið. Af þeim 115 einstaklingum sem hafa tekið þátt undanfarin tvö ár hafa 90 útskrifast. Þeir hafa hlotið mikilvægt skírteini, Fagbréf atvinnulífsins, sem staðfestir hæfni þeirra og eykur líkur þeirra á að finna vinnu. Sumir nemendanna eru þegar komnir á vinnumarkaðinn eða eru að leita sér að frekara námi. Þeir sem eru ekki enn komnir á vinnumarkaðinn eru í sterkari stöðu sem handhafar að Fagbréfinu sem staðfestir hæfni þeirra.
Allir ættu að hafa tækifæri til að taka þátt í samfélaginu
– Brýnt er að allir í samfélaginu hafi aðgang að fjölbreyttu úrvali af námi og störfum. Það eru ekki bara þátttakendurnir sem njóta góðs af þessu. Þetta snýst líka um vinnumarkaðinn, menntakerfið og samfélagið í heild. Við tilheyrum samfélagi og það er mikilvægt að allir geti nýtt hæfileika sína og fundið sinn stað þar sem þeir dafna og leggja sitt af mörkum til heildarinnar, segir Hildur Betty. Hún staðfestir að námið þurfi sterkari efnahagslegan grunn og það sé forsenda fyrir vexti og framtíð verkefnisins.
Þegar er orðið ljóst að þátttaka í námi hefur breytt lífi margra þessara ungmenna. Fyrir suma hefur það eflt sjálfstraust, nýja þekkingu og tengsl. Fyrir aðra hefur það opnað dyr út í atvinnulífið. Í sumum tilfellum hafa nemendurnir fundið sig í náminu og valið að halda áfram í námi.
Saga um velgengni í sjónvarpinu
Ríkissjónvarpið sýndi nýlega velgengnissögu um ungan mann, Daníel Smára Bjarnason, sem sat heima án löngunar til að vera virkur í samfélaginu. Hann gekk til liðs við verkefnið árið 2024, á þeim tímapunkti í lífi sínu þegar hann hafði náð botninum og allt virtist vonlaust. Hann vinnur nú í fullu starfi og nýtur hvers dags með samstarfsmönnum sínum. Í viðtalinu ráðlagði hann öðru ungu fólki að gefast ekki upp.
– Það er það hættulegasta sem getur komið fyrir nokkurn mann, sagði hann.
Það sem ég er stoltust af
Eftir sjónvarpsviðtalið tjáði Sara Dögg Svanhildardóttir hjá Vinnumálastofnun sig um sögu Daníels. Hún lýsti henni sem einu því fallegasta sem hún hefði séð í sjónvarpi.
– Menntun fyrir þennan hóp í samfélaginu er svo mikilvægur lykill að auknum lífsgæðum og þátttöku í atvinnulífinu, skrifar hún.
Vinnumálastofnun er einn af þremur aðilum sem komu verkefninu á laggirnar árið 2024. Sara segir að þetta verkefni sé eitt af því sem hún sé stoltust af á ferli sínum. Hún leggur áherslu á hversu mikilvægt það er að miðla verkefninu og halda áfram að beita því í þágu ungs fólks með fötlun og fyrir samfélagið í heild.
Forfallinn bíladellumaður
Viktor Bjarnason er ungur maður, 22 ára gamall. Hann er einhverfur og lesblindur. Hann freistaðist af tilboðinu um að taka þátt í námskeiði fyrir ungt fólk með fötlun á Selfossi, litlum bæ á Suðurlandi. Hann var einn 8 nemenda í hópnum. Nú er hann virkur í atvinnuleit í bílgreinum og hefur mikinn áhuga á bílum.
– Ég var að vinna á minkabúi þegar ég komst að því að það væri mögulegt að taka þátt í námskeiðinu. Ég er forfallinn bíladellumaður. Þegar ég komst að því að ég kæmist í starfsþjálfun á bílaverkstæði fékk ég strax áhuga. Sá hluti námsins sem snerist um skólagöngu var stundum mjög spennandi og stundum ekki eins spennandi. Tíminn á verkstæðinu var frábær!
Vinnustaðurinn heitir Vélaverkstæði Þóris og Viktor framkvæmdi eftirlit, gerði við bremsur og ekki síst fékk hann tækifæri til að læra að logsjóða, sem hann er mjög stoltur af.
– Ég á Benz í dag og hef lengi haft mikinn áhuga á bílum. Þess vegna hentaði þessi vinnustaður mér vel. Vinnuandinn á verkstæðinu var góður og ég naut þess í botn. Þetta tilboð hefur eflt sjálfstraust mitt. Þegar ég fæ fasta vinnu vil ég flytja út úr foreldrahúsum og stofna eigið heimili, segir Viktor.
Fann vinnustað framtíðarinnar
Dagur Nino Vilberg Sigurðsson tók þátt í sams konar námi og Viktor, en lauk því í gegnum Mími, Miðstöð símenntunar í Reykjavík. Hann hafði verið atvinnulaus í nokkra mánuði þegar hann fékk tilvísun frá Vinnumálastofnun í þetta námstilboð. Hann ákvað að nýta sér það. Hann hafði engu að tapa.
– Ég lærði margt gagnlegt, meðal annars um samvinnu á vinnustað og hvernig verkalýðsfélög starfa. Ég fékk pláss í starfsþjálfun í stóru vöruhúsi hjá fyrirtæki sem heitir John Lindsay í Reykjavík.
Degi var vel tekið og honum leið vel á vinnustaðnum. Þess vegna þáði hann tilboð um að halda áfram í 50% starfi eftir að námi loknu. Hann tekur strætó eða gengur til og frá vinnu og er sáttur við þá daglegu rútínu sem fast starf skapar.
– Þetta er góður vinnustaður og starf mitt er að hella kryddi í glös. Ég á góða vinnufélaga og ég sé þennan stað sem vinnustað framtíðarinnar, segir hann.
Aðstoð við fatlað fólk
Haustið 2025 hóf Háskólinn á Akureyri tveggja ára diplómanám fyrir fatlaða nemendur. Skólinn sérhæfir sig í fjarnámi og persónulegum samskiptum milli nemenda og kennara. Námið fyrir þetta unga fólk byggir á þessum tveimur meginstoðum, ásamt virkri notkun gervigreindar og öflugum tölvustuðningi.
Meðal nemenda sem hófu nám síðasta haust er Karen Alda Mikaelsdóttir Ottesen, 31 árs gömul. Hún er ein af þeim sem hafa lokið námi fyrir ungt fólk með fötlun við Símey, símenntunarmiðstöð Eyjafjarðar. Hún sótti síðan um háskólanám og hefur þegar lokið um það bil helmingi námsins til að öðlast diplómu með sérhæfingu í umönnun. Hún mun ná því markmiði vorið 2027.
– Ég komst að því í gegnum bestu vinkonu mína að hún hefði sótt um og ætlaði að byrja í háskóla. Hún hvatti mig til að sækja um, en ég hafði ekki mikla trú á að ég yrði tekin inn. Ég fæddist með andlega fötlun og er líka líkamlega fötluð. Þegar ég var 17 ára gömul þróaði ég með mér mikla áfengissýki.
– Meðan ég var í grunnskóla hér á Akureyri var ég alltaf lögð í einelti. Að lokum flutti ég til höfuðborgarinnar og lauk grunnskólanámi mínu í sérskóla. Ég átti erfitt uppdráttar og eineltið tók sinn toll. Ég varð hrædd við fólk og átti erfitt með að eignast vini. Ég hafði enga löngun til að fara í skóla og hvarf aftur og aftur. Sérskólinn fyrir sunnan gerði mér gott. Þar eignaðist ég vini og vildi klára – og gekk vel í náminu.
Karen Alda segir að í dag gangi henni vel og að allt gangi vel svo framarlega sem hún drekkur ekki áfengi. Hún hefur afsalað sér sjálfsákvörðunarrétti sínum til að halda sér áfengislausri. Hún gerir þetta til að halda lífi, en hún mun fá þessi réttindi til baka árið 2028. Nú býr hún í sambýli, íbúð þar sem hún fær þann stuðning sem hún þarfnast.
Þurfti hvatningu
– Ég hafði reynt að fara í framhaldsskóla en það gekk ekki fyrr en ég hætti að drekka. Það var ekki fyrr en ég fékk tækifæri til að taka þátt í námskeiði fyrir fatlaða hjá Símey að hlutirnir fóru að ganga vel hjá mér. Ég lærði margt gagnlegt um hvernig það er að vera á vinnumarkaði. Auk þess komst ég í samband við annað ungt fólk. Nú finn ég tilgang með lífinu og það er mér mjög mikilvægt. Áður en ég byrjaði að læra í Símey i var lífið í kringum mig eintóna og ég þurfti hvatningu og tilgang, sem ég fékk þar.
Karen Alda segir að háskólinn hafi tekið henni á jákvæðan hátt og hún hafi upplifað sig velkomna, en hún segir að í fyrstu hafi hún talað niður námið sitt:
– Það eina sem ég fæ er bara prófskírteini!
Nú telur hún nám í háskóla vera mikinn sigur. Aðalhlutverk þessa nýja diplómanáms er að mennta fólk í umönnunargeiranum. Það felur meðal annars í sér þjálfun á því sviði. Hún er nú í þjálfun í Lautinni, stað fyrir fólk með geðraskanir.
– Mér finnst mjög gaman að vinna í Lautinni og sé það sem vinnustað minn í framtíðinni. Draumur minn er að hjálpa fólki með fötlun og áfengisvandamál og hjálpa þeim að komast áfram í lífi sínu, segir háskólaneminn Karen Alda.
Gervigreind – gagnlegt tól
Magnús Smári Smárason er yfirmaður þróunar og beitingu gervigreindar við Háskólann á Akureyri. Hann vann að verkefninu ásamt Söru Stefánsdóttur prófessor sem stýrir náminu. Markmiðið er að þróa verkfæri fyrir þennan nýja hóp nemenda, fólk með fötlun.
– Við vorum sammála um að byrja varlega. Hér vorum við að þróa tækni fyrir nýjan markhóp. Við byrjuðum á því að hitta foreldra og aðra ábyrgðaraðila og útskýra áætlanir okkar. Nemendurnir fá gervigreindarþjón sem hefur aðgang að námsefni þeirra, fyrirlestrum og námsáætlunum. Mér hefur verið sagt að þetta gangi mjög vel. Nemendunum finnst áhugavert að fara í háskóla og eiga aðgang að þessum verkfærum. Með þessari tækni er hægt að aðlaga námið að hverjum og einum og þeir geta tekið samræður sínar við þjóninn og kennara á eigin forsendum.
Magnús Smári og Sara eyddu töluverðum tíma í að gera tæknina tilbúna til notkunar og tryggja að þessi gervipersóna henti nemendunum. Þjónninn verður að vera hvetjandi og tryggja að löngunin til að læra meira sé vakin. Magnús Smári segir að ætlunin sé að þróa þetta fyrir breiðari hóp nemenda. Hann segir að það sé alltaf þannig að fólk hafi sína styrkleika og veikleika. Ef þessi tækni er til staðar er auðveldara að afla sér þekkingar á sviðum sem maður hefur átt erfitt með.
Meiri eftirspurn en búist var við
Hildur Betty hjá Fræðslumiðstöð atvinnulífsins segir að mikil vinna hafi verið lögð í að búa til nám sem gerir ungu fólki sem lýkur bæði námi og starfsþjálfun á vinnumarkaði kleift að fá fagbréf. Hún vonast til að yfirvöld veiti náminu nauðsynlegan stuðning til að það geti haldið áfram.
– Þörfin fyrir námið reyndist vera mun meiri en við gerðum ráð fyrir árið 2024. Kennsluefnið er tiltækt og það gekk vel að fá atvinnulífið til að spila með, sem var nauðsynleg forsenda. Nú vonum við að yfirvöld finni leið til að gera það mögulegt í framtíðinni að taka við nýjum hópum sem þurfa stuðning til að komast inn á vinnumarkaðinn, segir hún að lokum.
Samantekt:
Nám fyrir ungt fólk með fötlun á Íslandi, sem hófst fyrir tveimur árum, hefur reynst mjög vel. Það hefur hjálpað til við að koma þessum hópi í auknum mæli út á vinnumarkaðinn. Þeir sem ljúka náminu fá það sem kallað er Fagbréf atvinnulífsins. Nú er framtíð námsins í hættu vegna skorts á fjárhagslegum stuðningi frá ríkinu.
Þrjár stofnanir bera ábyrgð á þróun námsins. Þær vonast til að lausn finnist til að halda áfram að veita ungu fólki þetta tækifæri til að verða virkir þátttakendur í samfélaginu. Samtöl við nokkra nemendanna staðfesta að ungt fólk sér námið sem lykil að vinnulífinu.
