Á Íslandi eru sjö háskólar. Fyrir þjóð með aðeins 400 þúsund íbúa ætti þetta að skapa nægilega mörg nemapláss fyrir alla sem vilja stunda nám á háskólastigi. En það á ekki við um fatlaða. Aðeins ein þessara stofnana hefur opnað dyr sínar fyrir þennan þjóðfélagshóp. Biðlistar eru langir og framboð takmarkað. Nú eru aðgerðir í gangi í öðrum skóla, Háskólanum á Akureyri (HA), sem gætu opnað ný tækifæri fyrir bæði fatlaða en jafnframt aðra nemendur.

Skólinn mun einnig bregðast við auknum þrýstingi um mat á starfstengdri færni, fyrra námi og lífsreynslu sem gerir það mögulegt að fá viðurkenningu á þessu. Markmiðið er að stytta námstímann. Tvær námsleiðir opna nú þennan möguleika, námsbrautir fyrir verðandi lögreglumenn og kennara.

HA er skóli sem sérhæfir sig í fjarnámi og persónulegum samskiptum nemenda og kennara. Námið fyrir fatlaða mun byggjast á þessum tveimur meginstoðum, ásamt hjálp gervigreindar og öflugs tölvustuðnings.

-Fyrir mér er þetta fjarlægur draumur sem er nú að verða að veruleika. Ég hef starfað sem stuðningsfélagi í leikskóla og hef gaman af því. Ég hef viljað komast áfram og læra fagið á háskólastigi. Þetta segir ánægði nemandinn, Katrín Ásgeirsdóttir, við upphaf skólaárs á nýju námsbrautinni við HA.

– Hingað er ég komin og ég mun spjara mig. Ég er skipulögð, elska bækur og er sú týpa sem hefur ríka ábyrgðarkennd. Vandamálið mitt er að taka rétt til orða, en gervigreind mun hjálpa mér með það. Mig skortir líka sjálfstraust, en ég mun byggja það upp hér í skólanum. Ég horfi einnig fram á betri laun í framtíðinni, segir nemandinn Katrín.

Gagnrýni á háskóla

Skýrslan „Við erum öll ólík, en líka jöfn“, um að bæta náms- og atvinnutækifæri fyrir fötluð ungmenni kom út árið 2024. Hörð gagnrýni kom fram á háskóla á Íslandi. Sara Dögg Svanhildardóttir, formaður starfshópsins sem skrifaði skýrsluna, telur að fordómar og hjálparleysi séu til staðar varðandi lausnir fyrir þennan hóp á háskólastigi.

Háskólinn á Akureyri stígur nú skref í átt að því að yfirstíga þessar hindranir og opna dyr sínar fyrir þessu unga fólki.

Sara Stefánsdóttir er menntaður iðjuþjálfi, dósent við HA og ber ábyrgð á verkefninu á Akureyri. Hún staðfestir að það hafi tekið tíma að gera skólann þroskaðan til að taka við fötluðum nemendum, en sá tími sé liðinn.

-Ég tek eftir því að samstarfsmenn mínir eru nú fyrst og fremst forvitnir. Stjórn nemendafélagsins hefur einnig verið afar jákvæð. Í framtíðinni vona ég að allur háskólinn standi á bak við þetta verkefni. Það er ekki nóg að einn einstaklingur knýi þetta áfram.

– Verkefnið hófst af fullum krafti þegar yfirvöld lögðu fram fé til að framkvæma litla könnun meðal fatlaðra ungmenna á svæðinu. Í ljós kom að þau höfðu enga trú á að háskólinn væri valkostur fyrir þau. Þetta hleypti af stað áætlun um breytingar og leit að fólki sem hafði áhuga á að hefja verkefnið. Þar kom ég inn í myndina, segir Sara og brosir.

Nemendur virkir í þróunarstarfi

Í skýrslunni var ekki aðeins fjallað um úrbætur í háskólum. Tillögurnar um úrbætur náðu einnig til framhaldsskóla, símenntunar og atvinnulífs. Öll þessi svið þarfnast úrbóta, segir í skýrslunni frá 2024.

Um 1.000 fatlaðir einstaklingar eru á vinnumarkaði og aðrir 300 eru virkir í atvinnuleit á Íslandi. Á hverju ári útskrifast 65-90 ungmenni úr sérnámi sem boðið er upp á í framhaldsskólum. Margir þeirra enda á listum yfir atvinnuleitendur eða keppa um þau fáu námspláss sem í boði eru.

Í skýrslunni er fjöldi tillagna um nám á háskólastigi. Skólar ættu að hafa sameiginlega umsóknargátt. Grunnnámskeið ættu að vera opin öllum, óháð því hvort umsækjendur hafi lokið framhaldsskólaprófi eða ekki. Starfstengd námskeið ættu að vera fleiri. Hið sama á við um styttri námsbrautir. Einnig ætti að fjárfesta í að auka þekkingu og styðja kennara og þá sem koma að daglegum rekstri háskóla. Að lokum ættu allir nemendur að fá viðurkenningu, sem getur opnað aðgang að frekara námi eða vinnu. Já, listinn er langur í skýrslunni frá 2024.

Eftir að skýrslan var gefin út voru nýir fjármunir eyrnamerktir til aðgerða á háskólastigi. Þessum fjármunum er nú varið til að þróa framboð Háskóla Íslands í Reykjavík og til að byggja upp nýja námsbrautina á Akureyri.

– Þetta er tilraunaverkefni. Nemendurnir verða virkir í þróuninni. Námið fer fram á námsbraut fyrir iðjuþjálfun í samstarfi við kennaranámið. Þetta er tveggja ára nám með prófgráðu sem gefur tækifæri til að starfa á félagssviði með annaðhvort börnum eða fullorðnum. Á fyrsta ári er sett fram föst námsáætlun en boðið er upp á valmöguleika á öðru ári. Við erum meðvituð um að ekki allir fatlaðir vilja starfa á félagssviðinu. Aðrar námsbrautir ættu einnig að vera í boði fyrir þá. En við verðum að byrja einhvers staðar. Þetta er lítið skref en fyrir okkur er það risastórt, segir Sara Stefánsdóttir.

Sýn Söru er að nemendurnir byggi upp sjálfstraust með því að vera hluti af skólasamfélaginu og að þeir verði félagslega sterkari ásamt því að fá betri menntun.

– Í Reykjavík hefur komið í ljós að aðrir nemendur eru mjög jákvæðir gagnvart fötluðum nemendum. Andrúmsloftið er öðruvísi og það hefur stuðlað að því að kennararnir gera námsefnið aðgengilegra fyrir alla. Við vonum að það sama gerist hér á Akureyri, segir hún.

Gervigreind mikilvæg aðstoð

-Sérhæfing okkar á Akureyri er fjarnám. Það verður spennandi að nota það fyrir nýnema, ásamt gervigreind. Við höfum mjög sterka tæknideild sem er til taks og hefur sýnt mikinn áhuga og vilja til að vinna með okkur í verkefninu. Við setjum námsefnið á sérstakt svæði á tölvum nemenda þar sem það er aðgengilegt og aðlagað að hæfni hvers og eins. Þeir geta spurt gervigreindar- spurninga, fengið svör og verkefni sem henta þeim. Þeir geta unnið með fyrirlestrana á sínum hraða og hlustað á þá aftur og aftur. Þetta er alveg ný nálgun. Að sjálfsögðu fá þeir einnig persónulegan stuðning. Við höfum undirbúið stuðningsnámskeið ásamt nemendum í iðjuþjálfun og kennaranámi, sem fá ECTS-einingar fyrir að vinna með þeim í nokkrum samstarfsnámskeiðum.

Menntun fyrir alla

Á undanförnum árum hefur Háskólinn á Akureyri (HA) gert skólann aðgengilegri fyrir fatlaða nemendur, þar á meðal blinda og fólk sem notar hjólastóla. Sara segir að það séu ekki margir nemendur með líkamlega eða andlega fötlun á háskólastigi miðað við fjölda fatlaðra í samfélaginu. Listinn yfir nauðsynlegar aðgerðir til úrbóta innan skólanna er langur. Menntasjóður ætti einnig að leggja sitt af mörkum. Oft þarf þessi hópur meiri tíma til að ljúka námi sínu vegna þess að það er tímafrekt í sjálfu sér að vera nemandi í hjólastól, til dæmis. Menntasjóður námsmanna veitir bónusa til nemenda sem útskrifast innan þriggja ára tímaramma. Þetta er mismunun fyrir þennan hóp, sem þarf oft meiri tíma til að ljúka námi sínu.

– Mörg verkefni bíða okkar. Meginmarkmiðið er að háskólanám sé ekki bara fyrir fáeina útvalda, heldur að það verði eðlilegt framhald fyrir alla. Það er réttur allra að fá tækifæri til að halda áfram, eflast og verða sem best undirbúin fyrir lífið, segir Sara Stefánsdóttir við Háskólann á Akureyri.

Nýtt matsferli

Margar símenntunarmiðstöðvar á Íslandi bjóða upp á raunfærnimat sem getur opnað tækifæri til að komast áfram í skólakerfinu, þar á meðal í háskóla. HA mun nú stíga nýtt skref á þessu sviði og gefa nemendum tækifæri til að stytta námstíma sinn með raunfærnimatsferli á fyrri starfshæfni. Þessi vinna byggir á tilmælum frá ráðherraráði ESB frá 2012. Háskólinn í Reykjavík hóf vel heppnaða tilraun með matsferli árið 2021 innan kennaramenntunar. Nú er HA að hefja sama ferli á tveimur námsleiðum: lögreglumenntun og kennaramenntun.

Anna Karen Úlfarsdóttir og Heiða Kristín Jónsdóttir bera ábyrgð á verkefninu. Heiða Kristín segir að lögreglumenn sem hafa verið á vettvangi geti notið góðs af þessu. Þetta á einnig við um þá sem vilja gerast lögreglumenn. Fyrir þá eru 3-4 námsbrautir sem hægt er að meta eftir að hafa sýnt fram á að þeir hafi þegar þekkinguna í brennidepli. Innan kennaranámsins verða einnig 2-3 námskeið í upphafi.

Anna Karen segir að skólinn hafi undirbúið matið með það í huga að aðeins nemendur sem hafi raunverulegt tækifæri hefji ferlið.

– Þetta ætti á engan hátt að draga úr gæðum námsins. Í sumum tilfellum verður það meira krefjandi að fara í gegnum matið en að ljúka námskeiðunum, segir Anna Karen.

Heiða Kristín segir að þessi fyrstu skref við Háskóla Íslands, HA og tvo aðra háskóla í Reykjavík muni skapa grundvöll fyrir reglugerðir um mat á háskólastigi í landinu og að það muni ná til allra námsbrauta í framtíðinni.

Kjarninn í þessu er sá að framtíðarnemendur þurfi ekki að taka námskeið í fögum sem þeir hafa nú þegar náð tökum á og það skiptir ekki máli hvar viðkomandi hefur aflað sér þessarar þekkingar, segja Anna Karen og Heiða Kristín að lokum.